Məqalələr‎ > ‎

AZƏRBAYCAN TURANÇILIĞI MƏFKURƏSİ (I və II yazı)

Отправлено 1 нояб. 2015 г., 1:44 пользователем Murad Nabibekov   [ обновлено 1 нояб. 2015 г., 1:47 ]









Dos., dr. Faiq ƏLƏKBƏROV (Qəzənfəroğlu)




I YAZI

        “Azərbaycan” və “Turan” anlayışlarını bir-birinə bağlayan bağlar ən qədim dövrlərə gedib çıxır. Qədim “Turan”ın mərkəzinin Azərbaycan olması, eyni zamanda Turan dövlətinin başçısı Alp Ər Tonqanın Azərbaycanda bir çox şəhəri bina etdirməsiylə bağlı əfsanələr vardır. Məsələn, bəzi tarixçilərə görə Gəncə şəhərinin əsasını qoyan da Turanın başçısı Alp Ər Tonqa olub. Maraqlıdır ki, Zərdüştün Avesta kitabında da Alp Ər Tonqa turanlı “Arcatp” kimi qələmə verilərək, onun məskunlaşdığı yerdə təxminən Bütöv Azərbaycan və onun ətrafı göstərilib. Hətta, bəzi mənbələrə görə Zərdüştü Hun qoşunlarının başçısı Ərcətspə (Arcastp) və turanlı Tisrə Əmrvəxşə qətlə yetirmişlər.
        Çünki Zərdüştün «Avesta»sında da turanlı­lar-türklər mənfi obraz kimi verilmiş, onların tapındığı Divlər-İlahilər isə şərin, zülmətin təmsilçisi kimi gös­təril­miş­dir. Burada Zərdüştün dilindən Divlərə-Şər tanrılara qurban kəsən turanlıların pislənməsi, arilərin isə təriflənməsi faktdır. Belə ki, Yim, Zərdüşt, Kərsasip, Gavə Usan, Xosrava, Paurva, Camasp kimi ari soyundan olanların qurbanın qəbul edən zərdüşti allahlardan olan Anahit Ardvisur, turanlı soyundan olan Franqasyan, Arcastp (Əfrasiyab-Alp Ər Tonqa), Arcatpın qardaşı Bandaramanışın qurbanını isə rədd edir: «Ona qurban gətirdi əsli Turanlı olan, Uçurum qırağında bədəməlli Franqrasyan… Anahit Ardvisur Ona belə bir uğur, səlahiyyət vermədi. Ancaq Anahit Turan ölkəsini, Turan Danvalarını məğlub etmək, ələ keçirmək istəyən arilərə uğur diləyir.
        İran və Turan arasındakı mübarizənin izləri fars şairi Firdovsinin “Şahnamə”sində, Türk şairlərii Xaqaninin «Töhfətül-İraqeyn»də, Nizami Gəncəlinin “Beşliy”ində də öz əksini tapmışdır. «Töhfətül-İraqeyn»əsərində özünü oğuz türkü adlandıran Xaqani türklərin qədim vətəni kimi Turan və Xəzran adlarını çəkmişdir. Bu da, türklərin-turanlıların Qafqaz və Azərbaycanda əsrlər boyu davam edən dominant­lığının nəticəsi idi. Özəlliklə, Orta çağda İran farslar, Turan isə türklər üçün əbədi bir simvola çevrilmişdi.
        Azərbaycan Türk aydını Abbasqulu Ağa Bakıxanov da “Gülüstani-İrəm” əsərində yazır ki, Makedoniyalı İskəndərin ordusu Azərbaycandan keçərkən turanlılarla qarşılaşmışlar. Fars dilində yazılmış, müəllifi bəlli olmayan «İskən­dərnamə» adlı tarixi kitaba istinadən A.A.Bakıxanov yazır ki, səfər əsnasında İskəndər Bakıda olub və burada ona Xəzrankuh adlı yerdə Firuz adlı bir qocanın at ilxısının olduğunu deyiblər. İskəndər də Badpay adlı bir nəfəri xəl­vətcə Firuzun yanına göndərir ki, bu ölkənin vəziy­yətindən xəbər alsın. Badpay isə görür ki, bu tayfa arasında ən yaxşı çadırda turanlı qırmızısaqqal bir qoca oturmuşdu. Deməli, A.A.Bakıxanov da qədim dövrlərdə Turan ölkəsinin olmasını və həmin ölkənin sakinlərinin turanlı-türk olmasını qeyd etmişdir.
        Ona görə də, Turana aid torpaqlara Azərbaycan, Xorasan, Şərqi və Qərbi Anadolu, Xorasan, Türkməneli, Dərbənd, Borçalı, Xəzəristan, Türkistan, Kazan, Krım, Tehran və başqa ərazilər aiddir. Bu anlamda əslində bugünkü “İran” adlanan ərazinin böyük bir qismi də Turana aiddir.
        Burada hökmən deməliyik ki, miladdan öncə 9-6 əsrlərdə Turan coğrafiyasında Midiya adlı imperiya olmuşdur. Midiyanı idarə edənlər də, Avropalı bir çox alimlərin də etiraf etdiyi kimi, Turanlılar olmuşlar. Çünki midiyalı adlandırılanların əksəriyyəti də, o cümlədən Azərbaycan əhalisi də başdan-başa turanlılar idilər. Midiyadan sonra yaranmış, Azərbaycan tarixi kitablarında “Atropatena” kimi yad edilən dövlət də, onun qurucusu Atropat da Turanlı kimliyini daşıyıblar.
        Burada bir məsələni istisna etmək olmaz ki, farsdilli mən­bələrdə «Atropatena» sözü təhrifə uğramışdır. Belə ki, bu sözü məqsədli şəkildə yalnız fars dillərində izah edənlər, onu ilkin türk variantından uzaqlaşdırmaq niyyəti güdmüşlər. Necə ki, bəzi orta əsr ərəb-islam qaynaqlarında Atropatın ba­ba­sının türk Alp Ər Tonqa olması ilə bağlı qeydlər var­dır. «Müqəddəsi də Atropatın babası üçün istifadə olunan Bayvarasif adının Əfrasiyabla bənzərliyi diqqət çəkmək­də­dir. Maraqlı olan, əl-Müqəddəsinin Varasif-Avrasif (Əf­ra­si­yab) adının önündə türkcə «Bay/Beg» ünvanını istifadə etməsidir. Bu da çox şübhə oyandırmasın gərək. Zira, bütün Ərəb müəllifləri Əfrasiyab/Alp Ər Tonqanı türklərin əf­sa­nə­vi atası olaraq göstərməkdədirlər. Artopat və onun ata­la­rı­nın adı turanlı bir kimlik kimi görünməkdədir»
        Sadəcə, bizlər bugünkü “Bütöv Azərbaycan” ərazisiylə kifayətlənərək Turanın, onun sinonimi olan Azərbaycanın ayrılmaz parçaları olan Xorasanı, Kərkükü-Türkmənelini, Qaşqayı, Tehranı və başqa torpaqlarımızı bir kənara qoyuruq. Şübhəsiz, buna səbəb Turanın əski coğrafiyasından xəbərsiz olmağımızdır. Digər tərəfdən düşmən tarixçilərə uyaraq “İran Azərbaycanı” anlayışından istifadə etdiyimiz halda, “Turan Azərbaycanı” unutmuşuq. Dediyimiz kimi, buna səbəb də 1936-cı ildə İran adının dünyada rəsmi bir dövlət adına çevrildiyi halda, Turan adının unutdurulmasıdır. Artıq fars, hind, alman, bir sözlə Hind-Avropa mənşəli ədiblər əskilərdə və Orta Çağdan fərqli olaraq İrandan bol-bol yazdıqları halda “Turan”ı demək olar ki, “unutmuşlar”. Ən yaxşı halda V.Bartold, Ə.Kəsrəvi kimiləri tapılırlar ki, onlar Turanı da “İrana-Arilər”ə bağlayaraq, guya türklərin sonralar Turana sahibləndiklərini yazırlar. Bartold yazır: “Tura­na gəldikdə, bu sözə Avestada təsadüf olunur və güman edilir ki, bu, Ari xalqının mədəni səviyyəsi aşağı olan başqa budağı idi. Bu iki xalqın – Ari və Turanın arasında düşmən­çilik var idi və VI əsrdə Türküstan türklərin hökmran­lığı altına keçəndə bu iki söz bir-birinə yaxınlaşdı və əvvəllər türklərə aid olmayan Turan adı onlara aid olundu”.
        V.V.Bartoldun fikirlərindən belə çıxır ki, ən qədim dövr­­lərdə Avropada və Asiyada, ancaq eyni soykökdən olan Hind-Avropa (Ari və Turan) əhalisi yaşamışdır, yalnız erkən orta əsrlərdə haradansa, yəni Avropada və Asiyada əv­vəllər yaşamayan türklər «peyda olmuş» və onlar hind-avropalılar­ın qədim məskənlərini ələ keçirərək buranı Tür­küs­tan adlan­dır­mış, hətta üstəlik Turan adını da on­lar­dan mə­nimsəmiş­lər. Şübhəsiz, Bartoldun Turanlıları bu formada Arilərə, özü də onlara aid aşağı bir xalq kimi bağlaması sırf Sovet Rusiyasının ideologiyasının təzahürü idi. Hər halda heç bir zaamn və bu gün də heç bir farsdilli və hinddillilər Turan və Turanlılara sahib çıxmamışlar. Üstəlik, turanlılarla onlar arasında milli və dini dünyagörüş fərqləri olmuşdur, bu gün də həmin fərqlər qalmaqdadır.
        Bu baxımdan hesab edirik ki, türk aydınlarının bütün zamanlarda “Turan” anlayışına sahib çıxmasıyla, farsdillil müəlliflərin “İran” anlayışını mənimsəmələri təsadüfi olmamışdır. Üstəlik, bu məsələdə “İran”çılara Hind-Avropalı ziyalıların da hərtərəfli dəstək vermələri bir çox məsələlərə aydınlıq gətirir. Əslində “İran”ı İran edən, onun indiki ərazisini məyyənləşdirən farsdililərdən çox, Avropalı siyasətçilər və alimlər olmuşlar. “Arilik” nəzriyyəsini ortaya atan Hind-Avropalı müəlliflər “İran”a da sahiblənməklə “Turan”ı kölgədə qoymuşlar. Bunun nəticəsi olaraq “İran”çılar və “Turan”çıların əsrlərboyu gah hərb meydanlarında, gah da düşüncələrdə bir-birilərinə qarşı apardıqları savaşın bu mərhələsini birincilər qazanmış, sonucda “Turan”ın böyük bir hissəsi də sonralar “İran”a aid edilmişdir. Hətta, iş o yerə gəlib çatmışdır ki, “İran”ın ərazisi məlum olduğu halda, “Turan”ın ərazisi sanki, havadan asılı vəziyyətə düşmüşdür. Bu anlamda Turan əvəzinə təskinliyimiz Azərbaycan olmuşdur. Beləliklə, “Turan” dedikdə türklərin yaşadığı bütün ərazilər başa düşülmüş, bir növ “Turan” utopiyaya çevrilmişdir.
        Bizcə, “Turan” anlayışının türklərin yaşadığı hər yer anlamından, konkretliyə qovuşması lazımdır. Çünki “Turan” başlanığıcda konkret böyük bir əraziyə verilmiş bir addır. Sonralar Turanlıların tutuqları digər ərazilərdə olmuşdur ki, indi oraları da “Turan” adlandırmaq doğru deyildir. Sadəcə, “Turan”ın sonrakı ərazilərində yaşayan türklər də var ki, bu gün də onlar özlərini turanlı, ya da türk hesab edirlər.
        Burada əsas məsələ odur ki, yeni dövrdə Turan ideyası daha çox haradan qaynaqlanmış, Türk xalqaları arasında “Turan” məfkurəsini gerçəkləşdirmək yolunda hansı Türk ulusları mücadilə verirlər. Əgər “Turan” məfkurəsinə sadiq olmaq məsələsinə diqqət yetirsək görərik ki, Azərbaycan Türkləri daima bu ideyanə yaşatmışıar və yaşatmağa da davam edirlər. “Turan”la “İran” arasındakı hərbi və düşüncə savaşında “Azərbaycan” və “Turan” anlayışlarının doğmalığına 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvələrində yaşamış Əli bəy Hüseynzadə, Məhəmməd Hadi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Nəsib bəy Yusifbəyli, Əlabbas Müznib, Əbdülxaliq Cənnəti və başqaları da toxunmuşlar. Azərbaycan türklərinin Turana bağlılığına bir örnək XIX əsrin sonlarında Əli bəy Hüseynzadənin qələm aldığı bir şeirdir:

            Sizlərsiz ey qövmi-macar, bizlərə ixfvan (qardaş),
            Əcdadımızın müştərəkən mənşəyi Turan!
            Bir dindəyiz biz, həpimiz haqpərəstan;
            Mümkünmü bizi ayırsın İncil ilə Quran?.


        Turani ləqəbiylə yazılar şeirlər yazan Ə.Hüseynzadə 1-ci Dünya müharibəsi illərində (1914-1918) “Turan” adlı təşkilat yaradaraq Avropa ölkələrinin rəhbərləri ilə görüşlər keçirmiş, Türk xalqlarının səsini dünyaya çatdırmağa çalışmışdır. Sadəcə, obyektiv səbəblərə görə o zaman Hüseynzadə türkçülüyün və Turançılığı mərkəzi kimi İstanbulu, Anadolunu görmüşdür. Amma bunun özü belə, Turançılığın Azərbaycandan qaynaqlanmaması anlamına gələ bilməz. Çünki Hüseynzadə Azərbaycan və Anadolunu Turan birliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi görürdü.
        Bu dövrdə Azərbaycan Türk aydını Əlabbas Müznib isə “Türk tarixi” kitabında türk, tatar və monqolları Turanlı adlandırmışdır. Onun fikrincə, “Ariya”lılara ruslar, farslar, hindlilər, ermənilər və başqaları aiddir. Turan və Turanlı anlayışlarını daha çox Azərbaycana, Qafqaza bağlayan Müznibin də Turançılıq məfkurəsinə sahibləndiyinmi görürük.
        1920-ci illərin başında “Azərbaycan (fiziki-coğrafi, etno­qrafik və iqtisadi oçerk)” adlı kitabında Məmməd Həsən Vəliyev isə yazırdı ki, «türklər hələ Turanda yaşayarkən onların ilk dini şaman dini olmuşdur”. Şübhəsiz, burada nəzərdə tutulan Turan həm də Azərbaycan demək idi.
        XX əsrin böyük Azərbaycan türk ideoloqu, Azərbaycan Cümhuriyətinin qurucusu, Məhəmməd Əmin Rə­sul­za­də də 1920-ci illərdə yazırdı ki, əfsanəvi Turan bir türk öl­kə­si olduğu halda, Midiya dövlətini yaradan midiyalıların kim olduğu (məs., iranlı, turanlı və b.) indiyə kimi şübhəli idi. Ancaq sonralar Assur mixi yazılarının oxunması mi­di­ya­lıların dilinin turanlıların dilinə yaxın bir dil olduğunu, hətta «Şumerlərin turani olduqlarını» qeyd etmişdir: «Fran­sız şərqşünaslarından Le Norman əski Şərq tarixinə aid nəşr etdiyi əsərində Midiyaya «Turan Midiyası» deyir. Və digər arkadaşına təqdim edərək buradakı qövm­lərin türk ol­duq­la­rını belə iddia edir».

* * *

II YAZI

        Turanlılardan fərqli olaraq Arilər Midiyada yerli deyildirlər. Arilər Midiyaya Şərqdən gəlmiş və yerlil etnosları, o cümlədən Turanlıları həmin ərazidən sıxışdırmışlar. Arilər buraya yerləşdikdən sonra həmin ərazilər təkrar Turanlıların hücumuna məruz qalmış, İran-Turan savaşlarının mühüm qismi Şimali İran ilə Cə­nubi-Şərqi Qafqazda cərəyan etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də yazır ki, bu dövrdən etibarən Midiya əraziləri iranlıların və turanlıların maddi və mənəvi nü­fu­zun­da qalmışdır: «İndiki Azərbaycandan ibarət olan bura əha­lisinin türkmü, yoxsa, farsmı olması çox zaman mü­naqişəli olub, insanlarına, xalq ədəbiyyatına, aşıq dastanları ilə çoban türklərinə, ənənə və adətlərinə baxanlara türk, rəsmi yazılarına baxanlara da fars demişlər. Kimisi bunları türkləşmiş fars, kimisi farslaşmış türk deyə qəbul etmişdir».
        Bütün bunlara baxmayaraq Rəsulzadə Azərbaycan Türklərinin bir millət kimi for­malaşmasında əsas rolun türklərə-turanlılara məxsus olmasına qətiy­­yən şübhə etmirdi. Onun fikrincə, «Turanın mərkəzində Azər­­baycan» adlı bir ölkə yaranmışdır ki, «yeni Turanın açarı» ondadır. Yeni Azərbaycan Türk ocağı, əski-qədim Türk yurdudur.
        Bu anlamda Azərbaycan türkçülüyünün əsasında Turançılıq məfkurəsi dayanırdı. Turançılıq isə elə bir məfkurədir ki, bütün türkləri, o cümlədən Azərbaycan və Anadolu türklərini birbirinə bağlayır. Milli ideoloqumuzun sözləri ilə desək, «turançılıq, türkçülük ədəbi məsləki Türkiyə ilə Azərbaycanı bir-birinə bağlayan ən davamlı bir bağ, mətanətli bir ip idi. Turançılıq məfkurəsi doğulunca millət beynəlmiləl islamiyyətçilik və federasiyon formullarını çıxarmış, sosiologiyada da «Türkləşmək, İslamlaşmaq və Müasirləşmək» kimi üçayaqlı bir şüar ortaya atmışdı. İstanbul yurdçuları (Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Gögalp vəb.) bu şüarları nəzəri şəkildə yaymaqda ikən, Azərbaycan turançıları (M.Ə.Rəsulzadə, Nəsib bəy Yusifbəyli vəb.) bunu siyasi bir fəlsəfə kimi qəbul edərək qurduqları milli siyasi partiyanın prinsipi elan etdilər».
        Artıq Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurulmasından sonra Turan məfkurəsi yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Azərbaycandan qaynaqlanan Turançılıq ideyasına görə, bütün müsəlmanları «İslam birliyi» altında birləşdirmək mümkün deyilsə, ancaq bütün türklər öz aralarında böyük dünya federasiyasına nümunə olmaq üzrə bir federasiya yarada bilərlər. Yəni Azərbaycan türkləri Turan məfkurəsinin gerçəkləşməsi üçün mühüm bir zəminin yaranmasına inanırdılar. Onlara görə, Azərbaycanın Cümhuriyyətinin qurulması, bəzilərinin fikirləşdiyi kimi Türk dünyasının parçalanmasına deyil, tərsinə Turan Federasiyasının yaranmasına səbəb olacaqdır. Həmin dövrdə Azərbaycan Turançılığnın ideoloqu Rəsulzadə yazırdı: «Yeni Turan, mədəni birlik üzərində təsis edilib ancaq gələcək birər Türk hökumətlərinin federasyonu şəklində təsəvvür oluna bilər. Azərbaycan da bu gələcək Turan silsiləsinin mühüm bir halqasıdır».
        «Turançılıq» ideyası Rusiya əsarətində yaşayan bütün türklərin, o cümlədən Azərbaycan türklərinin əsas hədəf­lərindən biri olmalı, Türkiyənin milli ideoloqu Ziya Gökalpın təbrincə, Rusiyanın dağılıb viran, Türkiyənin böyüyüb Turan olmasına yönəlməli idi. Ziya Gökalpın və M.Ə.Rəsulzadənin bu fikirləri, yəni Turanın Türk hökumətlərinin federasiyası şəklində gerçəkləşə bilməsi, o dövr üçün bir qədər romantik xarakter daşısa da, hazırda digər müstəqil türk dövlətləri (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və b.) ilə birlikdə belə bir federasiyanın yarana biləcəyi baxımından inandırıcı olan tərəfləri də az deyildir.
        Şübhəsiz, indi olduğu kimi, həmin dönəmdə də türkçü-turançı mütəfəkkirlərin bu mülahizələri rus, erməni və başqa millətlərin ideoloqları tərəfindən birmənalı qarşılana bilməzdi. Bu baxımdan 1920-1930-cu illərdə bəzi əcənəbi müəlliflər, o cümlədən Hondkaryan, A.Kerenski, Zarevand, Mandelştam və başqaları panturanizm, panturkizm təhlükəsindən bəhs edən əsərlər («Türkiyənin qulluğunda», «Rus milləti üzərində diktatura», «Türkiyə. Panturanizm») yazırdılar. Onların fikrincə, SSRİ-ni dağıtmaq istəyən panturançılar Turan imperiyası yaratmaq niyyəti güdürdülər.
        M.Ə.Rəsulzadə isə həmin dövrdə bir sıra məqalələrində, o cümlədən «pantürkizm», «panturanizm»lə bağlı ən məşhur əsəri «Panturanizm. Qafqaz problemi»ndə (1930) antitürkçülərə cavab olaraq yazırdı ki, bu məsələdən bəhs edənlər türkçülü­yün, turançılığın tarixini, o cümlədən bu ideyaların müəllifləri­nin fikirlərini təhrif edirlər. Belə ki, «pantürkizm», «panturan­izm» panslavyanizm kimi ideologiyalardan fərqli olaraq xalqın içindən yaranan bir məfkurə olmuşdur. O yazırdı: «Pantürkizm məsələsinə gəlincə, fürsətdən istifadə edən yanıltmaçıların aldatmaq istədikləri zümrəyə birdəfəlik anladaq ki, slavyan millətlərində olduğu kimi, türk irqinə mənsub millətlərdə dəxi, bir birlik məfkurəsi doğmuş və bu doğuş müəyyən bir zaman romantik bir dövr yaşayaraq, o vaxta qədər, İslam dini düşünüş alışqanlığında olan siyasi türk-tatar fikri üzərində daha əsri və tərəqqi sevərcəsinə bir təsir yapmışdır. Fəqət panslavyanizm­dən daha az real şərait və imkana malik olan panturanizm panslavyanizmin çatdığı nəticəyə nisbətən daha az bir zamanda gəlmiş və bu gün ən qatı panturanistlər belə sadə bir kültür birliyini mümkün mərtəbə mühafizəyə qeyrət etməklə kifayət­lənmişlər».
        Bununla da, Rəsulzadə demək istəmişdir ki, birincisi turançılıq millətin özünün yaratdığı ideyadır, ikincisi isə bu ideya ilk dövrlərdə romantik xarakter daşısa da, artıq öz yerini gerçəkçi, müasir məsələlərə tərk etmişdir. Çağdaş dövrdə yeni türkçülük və yaxud da yeni turançılıq ideologiyası ondan ibarətdir ki, vahid türk milləti deyil, vahid türk irqi vardır. Türk irqinə aid hər bir millətin də ayrı-ayrı müstəqil türk dövlətləri yaratması məntiqə uyğundur. Bu baxımdan «panrusizm» vahid «slavyan» dövlətinin yaranmasına çalışdığı halda, yeni turançılıq ideologiyası ayrı-ayrı türk dövlətlərinin yaranmasını müdafiə edir. Bunu nəzərə alaraq Rəsulzadə yazır: «Varlığı ilə Sovet İttifaqında türk ellərinin ulusal, doğal axınlarını yaxşı yöndə etkiləyən çağdaş, gerçəkçi «türkizm», sözsüz «panrusizmin» yağısıdır».
        Bu mənada 1930-cu illərin əvvəllərində M.Ə.Rəsul­zadə hətta, vaxtilə irəli sürdüyü Türk hökumətlərinin federativ Turan birliyi ideyasının özünə belə ehtiyatla yanaşmışdır. Onun fikrincə, XX əsrin əvvəllərindəki siyasi türkçülərdən fərqli olaraq, çağdaş türkçülər vahid Turan dövləti ideyası ilə yaşamırlar. Ona görə də yeni türkçülər Türkiyənin-Osmanlının timsalında türklərin böyük imperatorluğunu yaratmaq deyil, hər bir türk millətinin ayrıca istiqlalı uğrunda mücadilə edirlər. Bu baxımdan slavyan birliyi fikri Çexoslovakiya dövlətinin təşəkkülünə mane olmadığı kimi, türk-turan birliyi fikri də Azərbaycanın müstəqil bir türk dövləti kimi Qafqaz Konfederasiyasına girməsinə əngəl ola bilməz. M.Ə.Rəsulzadə yazır: «Eyni irqə yaxınlıq nəticəsində bir-birinə yaxın mədəniyyət məhsullarına malik olan türk ellərindəki müştərək qiymətləri mühafizə etməklə bərabər, ayrı-ayrı türk millətlərinin ayrıca bir dövlət və cümhuriyyət halında istiqlal qazanmaq yolundakı hərəkatlarını şübhə altına alanlar ancaq rus imperalizminin könüllüləri və yaxud kölələri ola bilirlər! Azərbaycan istiqlalçılığının türk bir­liyi fikrindən əzəmi surətdə mülhəm olduğunu inkar etməməklə bərabər, siyasətdə realizm tərəfdarı olan Azərbaycan milliyyətçiləri üçün bu fikrin sadə mədəniyyət sa­həsində qəbulu tətbiq olacağı aşkardır».
        Rəsulzadə yazırdı ki, artıq yeni türkçülüklə, yeni turançı­lıq­la «pantürkizm», «panturanizm»in eyni anlamı daşımadığı ortada olduğu halda, özəlliklə, Zarevandın «Türkiyə. Panturan­izm» əsərində irəli sürdüyü antitürkçü, antiturançı müddəaları qəbul etmək mümkün deyildir. Belə ki, Zarevand və onun kitabına ön söz yazan Mandelştam bilərəkdən türkçülüyün tarixini və mahiyyətini saxtalaşdırmış, ona tamam başqa siyasi rəng verməyə çalışmışlar. Məsələn, Zarevand ən çox türkçülü­yün ideoloqları Z.Gökalp, Y.Akçuraoğlu, eləcə də Atatürkü tənqid hədəfi götürmüş və onları panutrançılıqda, pantürkizmdə ittiham etmişdir. Zarevanda görə guya, «panturanizm» ideyasını türkçülüyün ideoloqları Z.Gökalp, «panturançıların Marksı» Y.Akçuraoğlu irəli sürmüşdür ki, çağımızın «panturanizm»ini isə Mustafa Kamal (Atatürk) həyata keçirir, çünki kamalçıların da əsas bayrağı pantürkizm, panturanizmdir.
        Bu dövrdə Gökalpın turançılıq məfkurəsi daha çox romantik və mədəni mahiyyətli olmuşdur. Bu mənada Gökalpın ideyalarına söykənən Atatürkün «panturanizm»i də ondan çox fərqlənmirdi. Bizcə, türk aydınlarının və liderlərinin turan­çılığa mü­na­si­bət­də ehtiyatlı mövqe tutmasına əsas səbəblərdən biri həmin dövrdə türk ismiylə tanınan millətlərin, o cümlədən Türki­yə türklərinin dünya müstəvisində istənilən gücə sahib olmamaları idi. Belə ki, türklərin sahib olduğu ən böyük imperiya – Osmanlı İmperiyası dağılmış, digər türk dövlətləri isə Sovet Rusiyası tərəfindən işğal olunmuşdur. Belə bir vəziyyətdə Z.Gökalpın, M.Ə.Rəsulzadənin, Ata­türk­ün və başqa türk böyüklərinin turançılığı daha çox mənəvi bir ülkü-məfkurə kimi qəbul etmələri təbii idi. Bu, onların turançılıqdan imtina etmələri deyil, Atatürkün də qeyd etdiyi kimi, zamanın tələb­lərinə və türk millətinin gücünə görə siyasət yürütmək idi.
        Bu baxımdan 1920-1930-cu illərdə tu­rançılığa yeni bir açıdan baxılması, bu mənada Şərqdəki milli axın­lar­dan olan panturanizmlə Qərbdəki şovinist cərəyanları bir-birin­dən fərqləndirməsi başa düşüləndir. Çünki Qərbdəki şovinizm-nasionalizm siyasi saldırıcı, sosial tutucu ideologiya olduğu halda, Şərqdəki millətçilik isə siyasi qoruyucu, sosial yenilikçi olaydır. Başqa sözlə, ilk dövrlərdə romantik vahid Turan birliyinə qapılan türkçülər, artıq türk irqindən ayrı-ayrı millətlərin və onların da öz müs­təqil dövlətlərinin yaranmasına inanırdılar.
        Mirzə Bala Məmməd­zadə də «Milli Azərbaycan hərəkatı» (1938) əsərində türkçülük və turançılığın türk xalqları üçün hansı: siyasi, yoxsa mədəni birlik mənası daşıması ilə bağlı mövcud olan fikirləri dəyərləndirməyə və bu məsələdə tutduğu mövqeyi ifadə etməyə çalışmışdı. O yazırdı ki, hələ çar Rusiyasının dağılması ərəfəsində türkçulər və turançılar vahid türk dövlətinin qurulması istəyində bulunsalar da, bunun imkansız olduğunu anlamışdılar: «Rusiyanın xarabalıqları üzərində vahid deyil, ayrı-ayrı türk dövlətləri qurulur və yaxud qurulmaq istənir. Dünya türklərinin geopolitik vəziyyəti, coğrafi vəziyyət etibarilə dağınıq və bir-birilərindən uzaq olmaları, onları ayrı-ayrı dövlətlər qurmağa sövq etmişdi. Doğrudur, «Müsavat» firqəsi bu vəziyyəti nəzərə almış və bu milli dövlət prinsipini dilə gətirərkən bir gün bu dövlətlərin federasiya yaradacaqlarını təsəvvür etmişdi. Fəqət o «bir gün» uzaq, bu gün isə yaxın idi. Türk dünyasının geopolitik vəziyyəti, mədəniyyət və kültür xüsusunda eyni məfkurə, qayə və taktikaya sahib müxtəlif türk ellərini siyasi-dövlətçilik sahəsində məhəlli yurdçuluq-vətənçilik yoluna sövq etmişdi». Onun fikrincə, bir bütün halda başlayan türk milli hərəkatının ayrı-ayrı yurdçuluq və milli dövlətçilik halına gəlməsində siyasi, coğrafi, iqtisadi və strateji səbəblər mühüm rol oynamışdı.
        Məhz bunun nəticəsidir ki, Türkiyədə milli hərəkata baş­la­yanlar yalnız Anadolu türklərini düşünmüş, onların pro­qramında Türkiyə xaricindəki türklərdən bəhs olunmamış, hətta Türkiyə Misaqi-Millini gerçəkləşdirmək üçün Qərbi Avropa imperialistləri ilə döyüşdə Türküstan, Krım, İdil-Ural və Azər­bay­can türklərinin mübarizə apardıqları Rusiya ilə müttəfiq olmaq məcburiyyətində qalmışdı. Türkiyə Cümhuriy­yəti qurul­duqdan sonra da bu proses davam etmiş və türk birliyi uğrunda mübarizə aparan «Türk ocağı» əvvəlcə fəaliyyətini Türkiyə ilə məhdudlaşdırmış, daha sonra isə bir müddət qapanmışdır: «Artıq Türkiyədə bir Türkiyə türkçülüyü doğmuşdu və bu halın cığırından sapmış bir xətası olmaq üzrə «Anadolu millətçiliyi» epizodu da müşahidə edilmişdi. «Anadolu» məcmuəsi ətrafında toplanan bir qrup ziyalılardan ibarət zümrənin irəli sürdyü iddiaya görə türklük bir millət deyil, bir irqdir və bu irqə Anadolu, Azərbaycan, Türküstan və i.a. kimi millətlər daxildir».

        Doğrudan da, bu dövrdə türkçülüyün ideoloqu sayılan Z.Gökalp belə türkçülüyün və turançılığın real siyasi-ideoloji hədəfi kimi türkiyəçiliyi götür­müş­dü. Onun fikrincə, uzaq gələcəkdə oğuzçuluq və daha sonra turançılıq mümkün­dür. Gökalpın bu fikirlərini əsas tutaraq M.B.Məm­məd­zadə qeyd edirdi ki, artıq türkçülük-türk birliyi kimi romantik turançılıq da əski mənasını tamamilə dəyişdirmişdi.

Yazı "Cümhuriyət" qezetinin 2015-ci il 
29 ve 31 oktyabr tarixli saylarinda dərc olunub